सविन प्रियासन
२०२५ सेप्टेम्बर ४ मा नेपाल सरकारले फेसबुक, एक्स (पूर्व ट्विटर), इन्स्टाग्राम, युट्युब लगायतका २६ वटा प्रमुख विदेशी सामाजिक सञ्जालहरूलाई दर्ता नगरेको भन्दै निष्क्रिय बनाउने निर्णय गर्यो ।
यो निर्णय सर्वोच्च अदालतको निर्देशनअनुसार आएको हो, जसले सामाजिक सञ्जालहरूलाई नेपालमा सञ्चालन गर्न दर्ता, स्थानीय प्रतिनिधि नियुक्ति र ग्राहक गुनासो व्यवस्थापनको प्रावधान अनिवार्य बनाएको थियो ।
सरकारको यो कदमलाई एकातिर साइबर सुरक्षा, राष्ट्रिय हित र कर सङ्कलनको दृष्टिकोणबाट सकारात्मक मानिएको छ भने अर्कोतिर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामाथिको अङ्कुशको रूपमा आलोचना गरिएको छ । तर, यो घटनाले नेपालमा स्थानीय रूपमा विकसित सामाजिक सञ्जाल एपहरूको प्रयोग बढाउने अवसर सिर्जना गरेको छ, जसलाई हामीले सुखद पक्षको रूपमा ग्रहण गर्नुपर्छ ।
विदेशी प्लेटफर्महरूको निष्क्रियतापछि नेपाली प्रयोगकर्ताहरू वैकल्पिक खोजीमा लागेका छन् । यस क्रममा नेपालमै बनेका फेसबुकजस्ता एपहरू जस्तै ‘थोप्ला’ ‘हम्रो पात्रो’, ‘रमाइलो एप’ र ‘नेपाली सोसल’ जस्ता प्लेटफर्महरूको प्रयोगमा उल्लेखनीय वृद्धि भएको छ । हम्रो पात्रो, अमेरिका बस्ने नेपाली मूलको व्यक्तिले बनाएको भएपनि यो मूल रूपमा नेपाली पात्रो, समाचार, रेडियो र सामाजिक अन्तक्र्रिया प्रदान गर्ने एप हो, यो दर्ता प्रक्रियामा आएका कारणले सञ्चालन अनुमति दिइएको छ ।
यसले नेपाली भाषा, संस्कृति र स्थानीय समाचारलाई प्राथमिकता दिँदै प्रयोगकर्ताहरूलाई जोड्ने काम गरिरहेको छ ।
त्यस्तै, थोप्ला, रमाइलो एपले फोटो सेयरिङ, च्याट र स्थानीय घटनाहरूको जानकारी प्रदान गर्दै फेसबुकको विकल्प बन्न खोजिरहेको छ । यी एपहरूले नेपालीपनलाई जोड दिँदै प्रयोगकर्ताहरूलाई आफ्नै संस्कृति र भाषासँग जोड्ने प्रयास गरिरहेका छन्, जसले विदेशी प्लेटफर्महरूबाट आउने सांस्कृतिक प्रभावलाई कम गर्न मद्दत गर्छ ।
कुनै पनि समस्या आएपछि समाधान खोजिन्छ भन्ने उक्ति जस्तै, यो घटनाले नेपालमा स्थानीय प्रविधिको विकासलाई प्रोत्साहित गरेको छ । विगतमा विदेशी एपहरू जस्तै फेसबुक र इन्स्टाग्रामले नेपाली बजारमा प्रभुत्व जमाएका थिए, जसले स्थानीय नवप्रवर्तनलाई ओझेलमा पारेको थियो ।
अब, यो बन्दले नेपाली युवा उद्यमीहरूलाई आफ्नै एपहरू विकास गर्न प्रेरित गरेको छ । उदाहरणका लागि, हम्रो पात्रोले पहिले नै लाखौं प्रयोगकर्ता कमाएको छ र यसले नेपाली भाषामा कन्टेन्ट क्रिएसनलाई बढावा दिइरहेको छ ।
यसैगरी, अन्य स्टार्टअपहरूले नेपाली संस्कृति, पर्यटन र स्थानीय व्यापारलाई केन्द्रित गरेका एपहरू बनाइरहेका छन् । यो सुखद पक्ष हो किनकि यसले रोजगारी सिर्जना गर्छ, स्थानीय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ र डाटा सुरक्षा सुनिश्चित गर्छ ।
विदेशी प्लेटफर्महरूले नेपाली प्रयोगकर्ताहरूको डाटा विदेशी सर्भरमा राख्दा गोपनीयताको जोखिम थियो, तर स्थानीय एपहरूले यो समस्या हल गर्न सक्छन् ।
तर, यी स्थानीय एपहरूको विकास र सञ्चालनमा अझै धेरै चुनौतीहरू छन् । धेरैजसो एपहरू छिटो र सजिलो रूपमा चल्दैनन् । इन्टरनेट स्पीड, सर्भर क्षमता र प्रयोगकर्ता इन्टरफेसको कमीले गर्दा प्रयोगकर्ताहरू असन्तुष्ट छन् ।
उदाहरणका लागि, हम्रो पात्रोमा कहिलेकाहीँ लोडिङ समस्या आउँछ, जसले प्रयोगकर्ताहरूलाई विदेशी एपहरूको याद दिलाउँछ । त्यस्तै, अन्य नेपाली एपहरूमा सुरक्षा फिचरहरू कमजोर छन्, जसले साइबर आक्रमणको जोखिम बढाउँछ ।
प्रयोगकर्ता सङ्ख्या कम हुँदा विज्ञापनबाट आम्दानी पनि कम हुन्छ, जसले विकासकर्ताहरूलाई निरुत्साहित गर्छ । यो अवस्थामा, यदि सरकारले मात्र नियमनमा केन्द्रित भएर स्थानीय एपहरूलाई बेवास्ता ग¥यो भने यो अवसर खेर जान सक्छ ।
तसर्थ, राज्यले यस्ता एपहरूलाई प्रोत्साहित गर्न विशेष योजना र बजेट विनियोजन गर्नुपर्छ । पहिलो, प्रविधि मन्त्रालयले स्थानीय स्टार्टअपहरूलाई अनुदान र ऋण प्रदान गर्ने कार्यक्रम ल्याउन सक्छ । उदाहरणका लागि, ‘नेपाली एप विकास कोष’ स्थापना गरेर युवा उद्यमीहरूलाई प्रशिक्षण, सर्भर सुविधा र मार्केटिङ सहयोग दिन सकिन्छ ।
दोस्रो, शिक्षा मन्त्रालयसँग मिलेर स्कुल र कलेजहरूमा प्रोग्रामिङ र एप विकासको कोर्स अनिवार्य बनाउन सकिन्छ, जसले दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्छ । तेस्रो, इन्टरनेट पूर्वाधारलाई मजबुत बनाउन दूरसञ्चार प्राधिकरणले ग्रामीण क्षेत्रमा फाइबर अप्टिक र ५जी नेटवर्क विस्तार गर्नुपर्छ । यसले स्थानीय एपहरूको गति बढाउँछ ।
चौथो, कर छुट र निर्यात प्रोत्साहन दिएर नेपाली एपहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्याउन सकिन्छ । यसरी, नेपालले आफ्नै ‘टिकटक’ वा ‘फेसबुक’ जस्ता प्लेटफर्महरू विकास गर्न सक्छ, जसले विदेशी मुद्रा आर्जन गर्छ ।
यसका अतिरिक्त, सरकारले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान गर्दै नियमनलाई सन्तुलित बनाउनुपर्छ । विदेशी प्लेटफर्महरूको बन्दले लाखौं नेपालीहरूलाई प्रभावित गरेको छ, जसमा साना व्यवसायीहरू, कन्टेन्ट क्रिएटरहरू र प्रवासी नेपालीहरू पर्छन् ।
एक सर्वेक्षणअनुसार, नेपालमा ९४ प्रतिशत स्मार्टफोन प्रयोगकर्ताहरू युट्युब र ९२ प्रतिशत फेसबुक प्रयोग गर्छन् । यो बन्दले अर्थतन्त्रलाई पनि हानि पु¥याउन सक्छ । तर, यदि स्थानीय एपहरूलाई मजबुत बनाइयो भने यो समस्या समाधान हुन्छ ।
अन्ततः यो घटनाले नेपाललाई डिजिटल स्वावलम्बनतर्फ लैजान सक्छ, जसले राष्ट्रिय पहिचान र आर्थिक विकासलाई बढावा दिन्छ । समग्रमा, विदेशी सामाजिक सञ्जालहरूको नियमन आवश्यक छ, तर यसलाई स्थानीय विकल्पहरूको विकाससँग जोड्नुपर्छ ।
सरकार, निजी क्षेत्र र प्रयोगकर्ताहरूको सहकार्यबाट नेपालले आफ्नै डिजिटल इकोसिस्टम निर्माण गर्न सक्छ । यो न केवल समस्या समाधान हो, बरु नेपाली नवप्रवर्तनको सुनौलो अवसर पनि हो ।
